حلالیت چیست؟

حلالیت چیست؟

حلالیت یک ماده عبارت است از تمایل ان برای ایجاد محیط همگن با مواد دیگری که معمولا حلال نامیده می شود. بررسی میزان و چگونگی حلالیت یک ترکیب در محیط های شیمیایی متفاوت , اطلاعاتی در مورد گروههای عاملی موجود در ترکیب , وزن مولکولی تفکیک الکترولیتی , دیفوزیون و … به دست می اید. برای شناسایی ترکیبات الی , انها را بر حسب حلالیتشان در حلال های مختلف دسته بندی می کنیم.

عوامل موثر در حلاليت:

معمولا ترکيبات قطبي در حلالهاي قطبي و ترکيبات غير قطبي در حلالهاي غير قطبي حل ميشوند.

در ترکيبات مشابه افزايش نيروي بين مولکولي سبب کاهش حلاليت ميگردد.

در ترکيبات مشابه افزايش وزن مولکولي سبب کاهش حلاليت ميشود.

در ترکيبات مشابه وجود شاخه جانبي باعث افزايش حلاليت ميگردد.

الف) اثر دما بر انحلال پذیری

اثر تغییر دما بر انحلال پذیری یک ماده به جذب شدن یا آزاد شدن گرما به هنگام تهیه محلول سیر شده آن ماده بستگی دارد. با استفاده از اصل لوشاتلیه می توان اثر تغییر دما بر روی انحلال پذیری یک ماده را پیش بینی کرد. اگر فرآیند انحلال ماده حل شونده ، فرآیندی گرماگیر باشد، انحلال پذیری آن ماده با افزایش دما افزایش می‌یابد. اگر انحلال ماده حل شونده فرآیندی گرماده باشد، با افزایش دما ، انحلال پذیری ماده حل شونده کاهش می‌یابد.

انحلال پذیری تمام گازها با افزایش دما ، کاهش پیدا می‌کند.

تذکر:تغییر انحلال پذیری با تغییر دما به مقدار آنتالپی انحلال بستگی دارد. انحلال پذیری موادی که آنتالپی انحلال آنها کم است، با تغییر دما تغییر چندانی نمی‌کند.

ب) اثر فشار بر انحلال پذیری

اثر تغییر فشار بر انحلال پذیری مواد جامد و مایع معمولا کم است ولی انحلال پذیری گازها در یک محلول با افزایش یا کاهش فشاری که به محلول وارد می‌شود، به میزان قابل توجهی تغییر می‌کند.مقدار گازی که در یک دمای ثابت در مقدار معینی از یک مایع حل می‌شود با فشار جزئی آن گاز در بالای محلول نسبت مستقیم دارد.

اگر انحلال ماده حل شونده فرآیندی گرماده باشد، با افزایش دما ، انحلال پذیری ماده حل شونده کاهش می‌یابد. معدودی از ترکیبات یونی ( مثل Na2CO3 , Li2CO3 ) بدین گونه عمل می‌کنند. علاوه بر این ، انحلال پذیری تمام گازها با افزایش دما ، کاهش پیدا می‌کند. مثلا با گرم کردن نوشابه‌های گازدار ، گاز دی‌اکسید کربن موجود در آنها از محلول خارج می‌شود. تغییر انحلال پذیری با تغییر دما به مقدار آنتالپی انحلال بستگی دارد. انحلال پذیری موادی که آنتالپی انحلال آنها کم است، با تغییر دما تغییر چندانی نمی‌کند

استفاده از حلاليت در شناسايي جسم ناشناخته:

استفاده از حلاليت تا اندازه اي عوامل شيميايي موجود در جسم آلي را مشخص ميکند. مثلا ترکيبات اسيدي معمولا در سود و ترکيبات قليايي معمولا در اسيد کلريدريک 5% حل ميشوند.

استفاده از حلاليت اطلاعاتي در مورد بعضي از خصوصيات ترکيب ناشناخته ميدهد. از حل شدن يک جسم در آب تا اندازه اي به قطبي بودن آن مطمئن ميشويم و يا در حاليکه اسيد بنزوئيک در آب حل نميشود اما در صورتيکه با سود ترکيب شود توليد بنزوات سديم ميکند که براحتي در آب محلول است.

استفاده از حلاليت اطلاعاتي را در مورد وزن مولکولي جسم ناشناخته ميدهد، مثلا در مورد سريهاي همانند (همولوگ) که داراي يک عامل شيميايي باشند معمولا آنهايي که تعداد کربن آنها کمتر از 4 باشد در آب حل و آنهايي که تعداد کربن آنها بيش از 5 اتم کربن باشد معمولا در آب نامحلولند.

طبقه بندي بر اساس حلاليت:

آزمون حلاليت براي هر جسم مجهولي بايد انجام شود. اين آزمون در تشخيص گروههاي عاملي اصلي ترکيبات مجهول داراي اهميت است. حلالهاي متداول براي آزمايش حلاليت عبارتند از:

HCl 5%, NaHCO3 5%, NaOH 5%, H2SO4, Water, Organic Solvent

ترکيبات با توجه به حلاليتشان به 7 گروه تقسيم ميشوند:

گروه 1) ترکيباتي که هم در آب و هم در اتر محلولند

گروه 2) ترکيبات محلول در آب و نامحلول در اتر

گروه 3) نامحلول در آب ولي محلول در محلول رقيق سديم هيدروکسيد که به دو دسته زير تقسيم ميشوند:

الف) محلول در سديم هيدروکسيد رقيق و محلول در سديم بيکربنات 5%

ب) محلول در سديم هيدروکسيد رقيق و محلول در کلريدريک اسيد رقيق

گروه 4) نامحلول در آب ولي محلول در هيدروکلريدريک اسيد رقيق

گروه 5) هيدروکربنهايي که شامل کربن، هيدروژن و اکسيژن هستند ولي در گروه 1 تا 4 نبوده ولي در سولفوريک اسيد غليظ محلولند

گروه 6) تمام ترکيباتي که ازت يا گوگرد ندارند و در سولفوريک اسيد غليظ نامحلولند

گروه 7) ترکيباتي که ازت يا گوگرد داشته و در گروه 1 تا 4 نيستند. تعدادي از ترکيبات اين گروه در سولفوريک اسيد غليظ محلولند.

آزمايش حلاليت (عوامل موثر بر حلالیت)

مـواد مـورد نـیـاز:

الف: (حلال ها)

1- آب 2-متانول 3-هگزان

ب: (جسم حل شونده)

1- سدیم کلرید 2-گلوکز 3- نفت

وسایل مورد نیاز:

1-لوله آزمایش 2- بطری

شرح آزمایش:

مرحلة اول: اضافه کردن نمک،گلوکز و نفت به آب

ابتدا مقداری آب به لوله های آزمایش اضافه می کنیم.

حال در لوله ی اول به مقدار فرضی یک عدس، نمک طعام به حلال (آب) اضافه می کنیم. و به همین ترتیب:

در لوله ی آزمایش دوم هم به مقدار فرضی یک عدس، گلوکز به حلال (آب)اضافه می کنیم.

و در لوله ی سوم نیر به مقدارمعین، نفت به حلال (آب)اضافه می کنیم تا میزان حلالیت هر یک از مواد یاد شده در حلالِ آب را بررسی کنیم.

مشاهده می شود:

· 1- درآزمايش نمک با آب مشاهده شد : نمک در آب حل می شود ونتيجه گرفتيم كه چون نمک قطبي است درآب كه قطبي است حل مي شود.

· 2- درآزمايش گلوکز با آب مشاهده شد : گلوکز در آب حل می شود ونتيجه گرفتيم كه چون گلوکز قطبي است درآب كه قطبي است حل مي شود.

· 3- درآزمايش نفت با آب مشاهده شد : نفت در آب حل نمی شود ونتيجه گرفتيم كه چون نفت غیر قطبي است رآب كه قطبي است حل نمي شود.

مرحله دوم:اضافه کردن نمک،گلوکز و نفت به حلال اتانول

ابتدا مقداری آتانول به لوله های آزمایش اضافه می کنیم.

حال در لوله ی اول به مقدار فرضی یک عدس، نمک طعام به حلال (اتانول) اضافه می کنیم. و به همین ترتیب:

در لوله ی آزمایش دوم هم به مقدار فرضی یک عدس، گلوکز به حلال (اتانول)اضافه می کنیم.

و در لوله ی سوم نیر به مقدارمعین، نفت به حلال (اتانول)اضافه می کنیم تا میزان حلالیت هر یک از مواد یادشده در حلالِ اتانول را بررسی کنیم.

مشاهده می شود:

· 1- درآزمايش نمک با اتانول مشاهده شد : نمک در اتانول حل نمی شود ونتيجه گرفتيم كه چون نمک قطبي واز نوع پیوند یونیست دراتانول كه کم قطبي است حل نمي شود.

· 2- درآزمايش گلوکز با اتانول مشاهده شد : گلوکز در اتانول کم حل می شود ونتيجه گرفتيم كه چون گلوکز قطبي است دراتانول كه کم قطبی است کم محلول مي شود.

· 3- درآزمايش نفت با اتانول مشاهده شد : نفت در اتانول حل نمی شود ونتيجه گرفتيم كه چون نفت غیر قطبي است دراتانول كه کم قطبی است حل نمي شود.

مرحله سوم:اضافه کردن نمک،گلوکز و نفت به حلال هگزان

ابتدا مقداری هگزان به لوله های آزمایش اضافه می کنیم.حال در لوله ی اول به مقدار فرضی یک عدس، نمک طعام به حلال (هگزان) اضافه می کنیم. و به همین ترتیب: در لوله ی آزمایش دوم هم به مقدار فرضی یک عدس، گلوکز به حلال (هگزان)اضافه می کنیم. و در لوله ی سوم نیر به مقدارمعین، نفت به حلال (هگزان)اضافه می کنیم تا میزان حلالیت هر یک از مواد یاد شده در حلالِ هگزان را بررسی کنیم:

· 1- درآزمايش نمک با هگزان مشاهده شد : نمک در هگزان حل نمی شود ونتيجه گرفتيم كه چون نمک قطبي واز نوع پیوند یونیست درهگزان كه غیرقطبي است حل نمي شود.

· 2- درآزمايش گلوکز با هگزان مشاهده شد : گلوکز در هگزان کم حل می شود ونتيجه گرفتيم كه چون گلوکز قطبي است درهگزان كه کم قطبی است کم محلول مي شود.

3- درآزمايش نفت با هگزان مشاهده شد : نفت در هگزان حل نمی شود ونتيجه گرفتيم كه چون نفت غیر قطبي است درهگزان كه کم قطبی است حل نمي شود.

نـفـت	گـلـوکـز	سدیم کلرید
-	+	+	آب
-	-/+	-	اتانول
+	-	-	هگزان

راهنما: (+) به معنای محلول (-) به معنای نا محلول (+/-) به معنای کم محلول

نتيجه گيري :

مولكول هاي كواوالانسي قطبي درآب ياحلال هاي قطبي ديگرحل مي شوند . كه علت اين حل شدن يكي پيوندهيدروژني است وديگري لغزايش ميزان بي نظمي .

درحقيقت نيروي دوقطبي - دوقطبي داتمي برهرماده عامل اصلي جداشدن مولكولهاي كواوالانسي درآب ويادرهمديگراست . زيراآب مي تواندبا الكلها ،‌آلدهيدهاوكتونهامجتمع شود. به طوركلي الكلهاوموادي كه OH دارنددرآب حل مي شوند .

درانحلال Nacl درآب مولكولهاي قطبي آب تدريجاً اطراف مولكول قطبي Nacl قرارمي گيرندتاآنرا به يون هاي يونيزه كنند . يونهاي حاصل با تعدادي از مولكولهاي آب پيوند برقرار مي كننديعني هيدراته شدن يونها رخ مي دهد . به عنوان مثال درانحلال يددرآب علت اينكه يددرآب حل نشد آن ست كه پيوندهاي هيدروژني كه بين مولكول هاي آب برقراراست قوي ترازجاذبه اي است كه ممكن است بين مولكول هاي آب و يدبرقرارباشد . به عبارت ديگر نيروهاي جاذبة قابل توجهي بين مولكول هاي يدوآب برقرار نمي شود . بلكه نيروهاي دافعه به وجودآمده دمادوفازخواهيم داشت .

عوامل موثر در حلاليت

عوامل موثر در حلاليت

معمولا ترکيبات قطبي در حلالهاي قطبي و ترکيبات غير قطبي در حلالهاي غير قطبي حل ميشوند.

در ترکيبات مشابه افزايش نيروي بين مولکولي سبب کاهش حلاليت ميگردد.

در ترکيبات مشابه افزايش وزن مولکولي سبب کاهش حلاليت ميشود.

در ترکيبات مشابه وجود شاخه جانبي باعث افزايش حلاليت ميگردد.

 

استفاده از حلاليت در شناسايي جسم ناشناخته

استفاده از حلاليت تا اندازه اي عوامل شيميايي موجود در جسم آلي را مشخص ميکند. مثلا ترکيبات اسيدي معمولا در سود و ترکيبات قليايي معمولا در اسيد کلريدريک 5% حل ميشوند.

استفاده از حلاليت اطلاعاتي در مورد بعضي از خصوصيات ترکيب ناشناخته ميدهد. از حل شدن يک جسم در آب تا اندازه اي به قطبي بودن آن مطمئن ميشويم و يا در حاليکه اسيد بنزوئيک در آب حل نميشود اما در صورتيکه با سود ترکيب شود توليد بنزوات سديم ميکند که براحتي در آب محلول است.

استفاده از حلاليت اطلاعاتي را در مورد وزن مولکولي جسم ناشناخته ميدهد، مثلا در مورد سريهاي همانند (همولوگ) که داراي يک عامل شيميايي باشند معمولا آنهايي که تعداد کربن آنها کمتر از 4 باشد در آب حل و آنهايي که تعداد کربن آنها بيش از 5 اتم کربن باشد معمولا در آب نامحلولند.

 

طبقه بندي بر اساس حلاليت

آزمون حلاليت براي هر جسم مجهولي بايد انجام شود. اين آزمون در تشخيص گروههاي عاملي اصلي ترکيبات مجهول داراي اهميت است. حلالهاي متداول براي آزمايش حلاليت عبارتند از:

HCl 5%, NaHCO₃ 5%, NaOH 5%, H₂SO₄, Water, Organic Solvent

ترکيبات با توجه به حلاليتشان به 7 گروه تقسيم ميشوند:

گروه 1) ترکيباتي که هم در آب و هم در اتر محلولند

گروه 2) ترکيبات محلول در آب و نامحلول در اتر

گروه 3) نامحلول در آب ولي محلول در محلول رقيق سديم هيدروکسيد که به دو دسته زير تقسيم ميشوند:

          الف) محلول در سديم هيدروکسيد رقيق و محلول در سديم بيکربنات 5%

          ب) محلول در سديم هيدروکسيد رقيق و محلول در کلريدريک اسيد رقيق

گروه 4) نامحلول در آب ولي محلول در هيدروکلريدريک اسيد رقيق

گروه 5) هيدروکربنهايي که شامل کربن، هيدروژن و اکسيژن هستند ولي در گروه 1 تا 4 نبوده ولي در سولفوريک اسيد غليظ محلولند

گروه 6) تمام ترکيباتي که ازت يا گوگرد ندارند و در سولفوريک اسيد غليظ نامحلولند

گروه 7) ترکيباتي که ازت يا گوگرد داشته و در گروه 1 تا 4 نيستند. تعدادي از ترکيبات اين گروه در سولفوريک اسيد غليظ محلولند.

دسته بندي ترکيبات بر اساس حلاليت را ميتوان به صورت زير نشان داد. هر يک از گروههايي که با حرف لاتين مشخص شده اند بعنوان گروه حلاليت دسته اي خاص از ترکيبات شناخته ميشوند.

 

SA	اسيدهاي کربوکسيليک تک عاملي کمتر از 6 کربن و سولفونيک اسيدهاي آروماتيک
SB	آمينهاي تک عاملي کمتر از 7 کربن
S1	الکلهاي تک عاملي، آلدئيدها، کتونها، اترها، نيتريلها و آميدها ي کمتر از 6 کربن
S2	نمک اسيدهاي آلي، آمين هيدروکلرايد، آمينو اسيدها، کربوهيدراتها، پلي هيدروکسيها، اسيدهاي چند عاملي
A1	اسيدهاي آلي قوي، کربوکسيليک اسيدهاي داراي بيش از 6 کربن، فنولها با استخلافهاي الکترون گيرنده ارتو و پارا، بتا دي کتونها
A2	اسيدهاي آلي ضعيف، فنولها، انولها، ايمينها، ايميدها، سولفوناميدها، تيوفنولها کمتر از 5 کربن، بتا دي کتونها
B	آمينهاي آليفاتيک بيش از 7 کربن، آنيلينها (فقط يک گروه فنيل)، بعضي اکسي اترها
MN	ترکيبات خنثي متفرقه داراي نيتروژن يا گوگرد کمتر از 5 کربن
N1	الکلهاي کمتر از 9 کربن، آلدئيدها، متيل کتونها، کتونهاي حلقوي، استرهاي تک عاملي بيشتر از 5 کربن، اترهاي کمتر از 8 کربن، اپوکسيدها
N2	آلکنها، آلکينها، اترها، بعضي ترکيبات آروماتيک داراي عوامل فعال، کتونهاي غير از گروه بالا
I	هيدروکربنهاي اشباع، هالوآلکانها، آريل هاليدها، دي آريل اترها، آروماتيکها با گروههاي غير فعال

 

بخش عملي

حلاليت در آب

يک دهم گرم جسم جامد کاملا پودر شده و يا 2 قطره نمونه مايع را در لوله آزمايش ريخته و 3 سي سي آب مقطر بر روي آن بريزيد و با ضربه انگشت آن را مخلوط کنيد. پس از مدتي چنانچه اثري از نمونه مايع يا جامد ديده نشد انحلال صورت گرفته است. هنگامي که هواي آزمايشگاه سرد است چند لحظه گرم کردن محلول روي شعله ملايم، مفيد است.

حلاليت در اتر

مطابق حلاليت در آب، با حلال اتر در يک لوله آزمايش کاملا خشک، آزمون را انجام دهيد. مشاهده خط مرزي بين دو مايع معمولا مشکل است بنابر اين با تکان دادن، چنانچه محلول کدر شد انحلال صورت نگرفته است. ترکيبات غير يونيزه و آنهاييکه يک گروه عاملي دارند معمولا در اتر حل ميشوند.

حلاليت در سود 5%

به افزايش احتمالي درجه حرارت توجه کنيد. اگر ترکيب نا محلول به نظر ميرسد، کمي از قشر مايع رويي را بوسيله قطره چکان برداشته و به يک لوله کوچک انتقال دهيد. محلول کلريدريک اسيد 5% را قطره قطره به آن اضافه کنيد تا محلول اسيدي شود. اگر رسوب تشکيل شد، در گروه سوم قرار ميگيرد. هرگز حرارت به کار نبريد چون ممکن است باعث هيدروليز شود.

حلاليت در سديم بيکربنات 5%

اگر ترکيب مورد نظر در سود 5% محلول بود، حلاليت آنرا در بيکربنات 5% امتحان کنيد. مخصوصا به خروج گاز دي اکسيد کربن توجه کنيد. کربوکسيليک اسيدها، سولفونيک اسيدها و فنلهاي استخلافي در اين گروه هستند.

حلاليت در سديم کلريدريک اسيد 5%

بعضي از بازهاي آلي مثل نفتيل آمين، کلر هيدرات محلول در آب ميدهند ولي در زيادي اسيد رسوب ميکنند. اگر محلول بود در گروه چهارم است. اگر به نظر غير محلول است کمي از قسمت فوقاني مايع را با قطره چکان به لوله ديگري انتقال داده و محلول سود 5% اضافه کنيد تا قليايي شود. تشکيل رسوب مجهول را در گروه چهارم قرار ميدهد. حرارت بکار نبريد

حلاليت در سديم سولفوريک اسيد غليظ

اين آزمون را در لوله آزمايش خشک انجام دهيد. آيا تغيير رنگي مشاهده ميشود؟ به ايجاد ذغال، خروج گاز، پليمريزه شدن و يا ايجاد رسوب توجه کنيد.

حلاليت در سديم فسفريک اسيد 85%

پديده هايي مثل ايجاد رنگ و يا گرم شدن در اين مورد وجود ندارد.

میلاد امام رضا(ع)

  میلاد امام رضا (ع) بر ملت شریف ایران وهمه حقیقت جویان مبارک باد

 زادگاه
هشتمين پيشواي شيعيان امام علي بن موسي الرضا عليه السلام در مدينه ديده به جهان گشود.

كنيه ها

ابوالحسن و ابوعلي               

لقبها
رضا، صابر، زكي، ولي، فاضل، وفي، صديق، رضي، سراج الله، نورالهدي، قرة عين المؤمنين، مكيدة الملحدين، كفوالملك، كافي الخلق، رب السرير، و رئاب التدبير

مشهورترين لقب
مشهورترين لقب آن حضرت �رضا� است و در سبب اين لقب گفته اند: �او از آن روي رضا خوانده شد كه در آسمان خوشايند و در زمين مورد خشنودي پيامبران خدا و امامان پس از او بود. همچنين گفته شده : از آن روي كه همگان، خواه مخالفان و خواه همراهان به او خشنود بودند. سر انجام، گفته شده است: از آن روي او را رضا خوانده اند كه مأمون به او خشنود شد.�

مادر امام
در روايتهاي مختلفي كه به ما رسيده است نامها و كينه ها و لقبهاي ام البنين، نجمه، سكن، تكتم، خيزران، طاهره و شقرا، را براي مادر آن حضرت آورده اند.

زاد روز
   

درباره روز، ماه و سال ولادت و همچنين وفات آن حضرت اختلاف است.
ولادت آن حضرت را به سالهاي (148 و 151 و 153ق) و در روزهاي جمعه نوزدهم رمضان، نيمه همين ماه، جمعه دهم رجب و يازدهم ذي القعده ناميده اند.

روز شهادت
روز وفات آن حضرت را نيز به سالهاي (202 و 203 و 206ق) دانسته اند.
اما بيشتر بر آنند كه ولادت آن حضرت در سال (148ق) يعني همان سال وفات امام صادق عليه السلام بوده است، چنان كه مفيد، كليني، كفعمي، شهيد، طبرسي، صدوق، ابن زهره، مسعودي، ابوالفداء، ابن اثير، ابن حجر، ابن جوزي و كساني ديگر اين نظر را برگزيده اند.
در باره تاريخ وفات آن حضرت نيز عقيده اكثر عالمان همان سال(203ق) است.
بنابر اين روايت، عمر آن حضرت 55 سال مي شود كه 25 سال آن را در كنار پدر خويش سپري كرده و 20 سال ديگر امامت شيعيان را بر عهده داشته است.
اين 20سال مصادف است با دوره پاياني خلافت هارون عباسي، پس از آن سه سال دوران خلافت امين، و سپس ادامه جنگ و جدايي ميان خراسان و بغداد به مدت حدود دو سال، و سر انجام دوره اي از خلافت مأمون.

فرزندان
گرچه كه نام پنج پسر و يك دختر براي ايشان ذكر كرده اند، اما چنان كه علامه مجلسي مي گويد: حداكثر تنها از جواد به عنوان فرزند او نام برده اند.
به دسيسه مامون و با  سم او به شهادت رسيد و پيكر مطهر او را در طوس در قبله قبه هاروني سراي حميد بن قحطبه طايي به خاك سپردند و امروز مرقد او مزار آشناي شيفتگان است.

... همراه با کبوتران حرم 

خورشيد، در حال غروب است و هفت ستاره روشن در آسمان، آغوش گشوده هشتمين اخترند.

کبوتران بال مي زنند آسماني را که چشم هايمان سال هاست به آن دوخته شده، صداي بال کبوتران در صداي سنج عزاداران مي پيچد و خواب مسموم انگورهاي پيچيده بر خوشه هاي حادثه آشفته مي شود، خورشيد، ذره ذره در عطش چشم هايش رسوب مي کند...

امام رضا عليه السلام سجده کردن بر معبود را نزديک ترين حالت بنده مي داند و می فرمايند:

�نزديک ترين حالت بنده به خداوند متعال، در حال سجده است و اين همان قول خداوند تبارک و تعالی است که فرمود: سجده کن و نزديک شو. �

هشتمين پيشواي شيعيان امام علي بن موسي الرضا عليه السلام در مدينه ديده به جهان گشود.

بيشتر دوران امامت امام رضا (ع) در زمان خلافت مامون بود. مامون كه يكي از مكارترين و زيرك ترين خلفاي عباسي به شمار مي آمد. پس از قتل برادرش امين و به دست گرفتن قدرت، مرو را مركز حكومت خود قرار داد و با بهره گيري از هوش وزير خود فضل بن سهل پايه هاي حكومت خود را مستحكم كرد.

انـگيزه هاى سياسى  مانند: جذب ايرانيان، سركوب نهضتها و قيامهاى علويان، مشروع جـلـوه دادن حـكومت خود، مامون را وادار كرد به امام پيشنهاد ولايت عهدي دهد ولي از اين روى، امام رضـا (ع) از پـذيرش پيشنهاد مامون سر باز مى زد. به هر حال امام رضا (ع) درنهايت، ولايت عهدي را با قيد شرايطي پذيرفت. پس از مراسم بيعت اجبارى، در حضور مردم و ديگران فرمود:

لـنـا عـليكم حق برسول الله و لكم علينا به حق فاذا انتم اديتم الينا ذلك وجب علينا الحق لكم. مـا اهـل بيت، به واسطه رسول خدا (ص) بر شما مردم حقى داريم، شما نيز بر ما حقى داريـد وقتى كه شما حق ما را به ما داديد، بر ما لازم است كه حقوق شما را رعايت كنيم. (بحارالانوار جلد 146)
اگرچه اين پيشنهاد رنگ تهديد و اجبار نيز گرفته بود. مسئله ولايت عهدي با تلاش هاي امام براي افشاگري همراه بود و شرط اصلي دخالت نكردن در عزل و نصب ها كه همان شريك نبودن در حكومت جائر زمان براي حضرت محسوب مي شد، نيز به همين منظور بود و امام بدين ترتيب توطئه هاي مأمون را يكي پس از ديگري خنثي مي كرد و كار بدانجا رسيد كه عرصه بر مأمون تنگ شد و امام رضا (ع) را بزرگترين خطر جدي براي بقاي حكومت خود مي دانست و وقتي دريافت عوام فريبي هاي او در اعلام وليعهدي امام رضا (ع) نيز كارگشا نيست، چاره اي جز به شهادت رساندن امام(ع) براي خود نديد.

سرانجام خورشيد فروزان وجود امام (ع) در روز ۲۹  صفر سال ۲۰۳  ق. غروبي سرخ را به مشرق ايمان نشست و بار ديگر سياست مزورانه عباسي تن به شكست داد. 

  

تهیه کمپلکس معدنی 2

نام آزمایش اول : تهیه کمپلکس کربوناتو تترا آمین کبالت(III) نیترات

نام آزمایش دوم : تهیه کمپلکس کلرو پنتا آمین کبالت(III) کلراید

نام آزمایش سوم : تهیه کمپلکس های نیترو و نیتریتو پنتا آمین کبالت(III) کلراید

تهیه کمپلکس کربوناتو تترا آمین کبالت(III) نیترات

CO₃(NH₄)₂ + Co(NO₃)₂ + NH₃ + H₂O₂ → [Co(NH₃)₄CO₃]NO₃ + NH₄OH + H₂O
شرح آزمایش: 6.7 گرم کربنات آمونیوم را در 20 میلی لیتر آب مقطر حل کرده و به آن 20 میلی لیتر محلول آمونیاک غلیظ افزوده و حاصل را در حالی که هم می زنیم در محلولی از 5 گرم کبالت (II) نیترات در 15 میلی لیتر آب خالی می کنیم.

آنگاه 3 میلی لیتر آب اکسیژنه 30 درصد را به آرامی  به آن بیفزایید و محلول بدست آمده را در یک بشر ریخته و در داخل هود روی شعله گاز 30 – 35  میلی لیتر تغلیظ می کنیم ( مواظب باشید که محلول نجوشد ) ضمن تبخیر 1.5 گرم آمونیوم کربنات را به آن اضافه می کنیم و حاصل را صاف می کنیم و محلول داغ صاف شده را در حمام آب یخ سرد می کنیم تا  بلورهای قرمز کمپلکس تشکیل گردد. بلورها را به کمک صافی صاف  می کنیم و آنها را با چند میلی لیتر آب و سپس اتانول شستشو می دهیم.

تهیه کمپلکس کلرو پنتا آمین کبالت(III) کلراید

  [Co(NH₃)₄CO₃]⁺ + 2HCl → [Co(NH₃)₄(OH₂)Cl]⁺² +CO₂ + Cl^-             

[Co(NH₃)₄(OH₂)Cl]⁺² + NH₃ → [Co(NH₃)₅(OH₂)]³⁺ + Cl^-            

[Co(NH₃)₅(OH₂)]³⁺ 3HCl → [Co(NH₃)₅Cl]Cl₂ + H₂O + 3H⁺              

شرح آزمایش :  3 گرم کربوناتو تترا آمین کبالت() نیترات تهیه شده در آزمایش قبل را در 30 میلی لیتر آب حل کرده و تا خرج شدن گاز دی اکسید کربن از محلول غلیظ HCl  به آن اضافه می کنیم. آنگاه محلول را با آمونیاک غلیظ خنثی و در حدود 3 میلی لیتر بیشتر از مقدار لازم آمونیاک به آن اضافه می کنیم .

حاصل را برای 20 دقیقه گرم می کنیم ( مواظب باشید محلول نجوشد ) در این مرحله کمپلکس مورد نظر تشکیل می شود و حال محلول را کمی سرد کرده و 45 میلی لیتر اسید کلریدریک غلیظ به آن اضافه می کنیم . آن را مجدداً 20 -30 دقیقه حرارت داده و تغییر رنگ محلول را مشاهده می کنیم. با سرد کردن محلول در دمای اتاق بلورهای قرمز ارغوانی تشکیل می شوند. بلورها را با مقداری آب مقطر یخی شستشو داده و با استفاده از پمپ تخلیه و قیف بوخنر صاف می کنیم و سپس با چند میلی لیتر اتانول می شوییم و در داخل آون 120 درجه سانتی گرادی برای خارج ساختن حلال مواد حاصل را خشک می کنیم.

سؤالات :

1: راندمان محصول: 1.123 گرم کمپلکس بدست آمده                                     

2: معادله واکنش و موازنه آن:

2CO₃(NH₄)₂+2Co(NO₃)₂+8NH₃+ H₂O₂→2[Co(NH₃)₄CO₃]NO₃+4NH₄⁺+2NO₃^-+2OH^-

3: مگانیسم واکنش از نوع تبادلی – تفکیکی است

4: برای اندازه گیری درصد Cl موجوددر کمپلکس کلروپنتاآمین کبالت (III) کلراید چه روشی را پیشنهاد  می نمایید؟

 کلرهای بخش خارج از کئوردیناسیون را می توان با تیتراسیون با نیترات نقره اندازه گیری کردو کلر داخلی می توان با آکواسیون خارج کرده و در مرحله بعد بوسیله AgNO₃ تیتر و اندازه گیری کرد.

5: روشی برای سنجش مقدار آمونیاک و کبالت موجود در کربوناتو تتراآمین کبالت(III) نیترات ارائه نمایید؟

آمونیاک را با تیتراسیون اسید و باز و کبالت را با جذب سنجی  و به علت اینکه کمپلکس رنگی می باشد ، اندازه گیری می کنیم.

6: میزان هدایت الکتریکی یک محلول آبی از کمپلکس کلرو پنتاآمین کبالت(III) کلراید در اثر گذشت زمان تغییر می کند چگونگی این تغییر را توضیح دهید؟

با گذشت زمان کلر داخلی با آب جانشین شده و تعداد یون افزایش یافته و بنابراین هدایت محلول افزایش پیدا می کند.

7: تأ ثیر اسید های رقیق و غلیظ بر وی کمپلکس اولی را بنویسید؟

در حضور اسی های رقیق به علت اینکه H⁺ کمتر است آب جایگزین می شود ولی در حضور اسیدهای غلیظ به علت بیشتر بودن H⁺  یون اگزونیم تشکیل می شود و کندن پان آسان است و یون Cl جایگزین می شود.

8: کمپلکس کربوناتو تترا آمین را ابتدا در اسید رقیق حل نموده و سپس آمونیاک گرم و رقیق را به آن می افزاییم محصول بدست آمده چیست؟ و اگر این واکنش در حضور کربن فعال انجام شود نتیجه چه خواهد بود؟

در حضور اسید رقیق آکوا پنتاآمین کبالت تشکیل می شودو کربن فعال نقش کاتالیزور و جذب سطحی کننده را داردو سرعت واکنش را افزایش می دهدو [Co(NH₃)₆] را تشکیل می دهد.  

   تهیه کمپلکس نیترو  و نیتریتو پنتا آمین کبالت(III) کلراید

یکی از انواع ایزومریزاسیون در کمپلکسها، ایزومریزاسیون ناشی از نحوه اتصال لیگاند می باشد که از موارد شناخته شده آن نیترو و نیتریتو پنتاآمین کبالت (III) کلراید هستند.

در نوع نیترو اتصال بین کبالت و گروه NO₂ از طریق N و در نوع نیتریتو اتصال از طریق O می باشد. رنگ کمپلکس نیترو زرد رنگ و رنگ کمپلکس نیتریتو قرمز می باشد.

فرم قرمز یعنی نیتریتو نا پایدار تر از نیترو می باشد و به آهستگی و در طول زمان و در اثر حرارت خیلی سریع به فرم زرد یعنی نیترو تبدیل  می شود.

شرح آزمایش : مخلوطی از یک گرم کلرو پنتا آمین کبالت(III) کلراید  و 10 میلی لیتر آب مقطر و 2.5 میلی لیتر از آمونیاک 10 درصد را در بشری به حجم 100 سی سی ریخته و روی یک حمام بخار حرارت می دهیم. تا همگی حل گردد.( باید محلول را مرتب تکان داده و روی محلول یک شیشه ساعت گذاشت) محلول را صاف کرده و محلول زیر صافی را جدا نموده و سرد می کنیم و بوسیله اسید کلریدریک رقیق 2 مولار محیط را تا pH=4 اسیدی می کنیم.

آنگاه 1.25 گرم از بلور نیتریت سدیم را به آن اضافه می کنیم و در حمام بخار گرم به گرم کردن آن ادامه می دهیم

تا اینکه رسوب قرمز رنگ کاملاً حل شود. محلول زرد قهوه ای را سرد کرده و در حالی که به هم می زنیم به آرامی 12 میلی لیتر اسید کلریدریک غلیظ به آن اضافه می کنیم. سپس در حمام یخ سرد نموده و کریستالهای  زرد قهوه ای را صاف نموده و صافی را با HCl  1:1 شسته و آنگاه با الکل تا آزاد شدن کامل اسید آن را می شوییم و در هوا خشک می کنیم.

مخلوطی از یک 0.5 کلرو پنتا آمین کبالت(III) کلراید  و 7.5 میلی لیتر آب مقطر و   1.25میلی لیتر از آمونیاک 10 درصد را در بشری به حجم 100 سی سی ریخته و روی   یک حمام بخار حرارت می دهیم.

 محلول را صاف کرده و محلول زیر صافی را جدا نموده و سرد می کنیم و بوسیله اسید کلریدریک رقیق 2 مولار محیط را تا pH=7 می رسانیم.

آنگاه 1.25 گرم از بلور نیتریت سدیم را به آن اضافه می کنیم و پس از حل شدن آن 0.5 میلی لیتر اسید کلریدریک 1:1 به آن اضافه می کنیم و پس از سرد کردن محلول رسوب حاصله را صاف کرده و باآب سرد و الکل می شوییم.

نقش الکل که در اواخر واکنش اضافه می شود چیست؟

خلوص ماده را بالا می برد

قدرت حلالیت زیاد برای ناخالصی ها

ثابت دی الکتریک را بالا می برد

اضافه کردن NH₃ زیادی چه دلیلی دارد؟

زیاد ریختن آمونیاک به دلیل این است که NH₃ در محیط با چیزی جایگزین نشود.